{"id":2963,"date":"2024-06-16T15:00:28","date_gmt":"2024-06-16T15:00:28","guid":{"rendered":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/2024\/06\/zeruko-errolda-berriak-uhin-milimetrikotan\/"},"modified":"2024-06-16T15:00:28","modified_gmt":"2024-06-16T15:00:28","slug":"zeruko-errolda-berriak-uhin-milimetrikotan","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/eu\/2024\/06\/zeruko-errolda-berriak-uhin-milimetrikotan\/","title":{"rendered":"Zeruko errolda berriak uhin milimetrikotan"},"content":{"rendered":"

31\/05\/2024<\/a>-an argitaratu nuen Twitter\/Xko astronomiako hariaren kopia zabaldua:<\/span><\/p>\n

Zenbat galaxia daude? Zenbat detektatzen ditugu ordu gutxiko irudi integratu batean? Zein distira, distantzia, masa izango dute? Zenbat izar jaioko dira haietan? Artikulu tekniko honek horren berri ematen dizu https:\/\/arxiv.org\/abs\/2403.15650 <\/a>\u00a0<\/span>eta behean publiko orokorrarentzako azalpena.<\/span><\/p>\n

\"Imagen
SMACS 0723 multzoa, James Webb Espazio Teleskopioko NIRCam irudia, zeinetan milaka galaxia ikus daitezkeen. Irudi-kredituak: STScI \/ NASA<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Ordenagailu batean galaxien masa denboran zehar nola aldatzen den iragar dezakegu, oso hasierako garaietatik gaur egunera arte. Materia ilunaren Bolshoi-Planck simulazioa erabiltzen dugu zeruko 5,3 gradu karratutan zein galaxia aurkituko ditugun iragartzeko.<\/span><\/p>\n

\"Representaci\u00f3n<\/p>\n

unibertso ikusgaiaren 5,3 gradu karratuko (26 ilargi bete inguru) irudikapena. Bertan materia ilunaren haloen dentsitatea ikus daiteke. Beheko atal batean piramidearen zati txiki bat irudikatzen da, haloak euren masarekiko proportzionalak diren erradioko zirkuluek markatuta. Gorrirantzko lerrakuntza 8ra iristen da, 30.000 milioi argi urtera hain zuzen ere. Distantzia handienetan bizi diren galaxien argiak Unibertsoaren bizitzaren % 95 bidaiatu du gaur Esne Bidea simulatzen duen behatzaile batera iristeko (piramidearen erpinean). Kredituak: Araceli Nava Moreno<\/span><\/p>\n

Galaxien masa osoa izarretan duten masarekin lotzen dugu, haien izarren eraketa, haien iluntzea eta uhin milimetrikoen igorpena ere lotu ditzakegu. Horrela Pueblako Alfonso Serrano Teleskopio Milimetriko Handia<\/a> bezalako teleskopioekin eta TolTEC<\/a> bere kamara berriarekin zeintzuk detekta genitzakeen aurreikusteko gauza gara.\u00a0<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\"Gran
Alfonso Serrano Teleskopio Milimetro Handia Tlilt\u00e9petl sumendiaren gainean, Puebla Estatua, Mexiko. Irudi-kredituak: GTM<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Simulatutako galaxia distiratsuenen propietateek oso ondo erreproduzitzen dituzte orain arte beste teleskopio milimetriko batzuekin egindako zeruko erroldetan neurtutako distira, distantzia eta izar berrien eraketen tasak.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\"Diagrama
Nava-Moreno et al. 2024ko eskema teknikoa. Galaxien dentsitate-banaketa (kordenada higikorkideetan) argitasun infragorriaren unitate logaritmikoko (eguzki-argitasunetan) 4 laginentzako argitasun infragorriaren arabera, galaxia hurbilenetatik (z<1,5) urrunenetara (z>3,5), dentsitatearekin alderatuta. Lehendik dauden zeruko errolda ezberdinetan neurtutako galaxien banaketa konparatzen dugu.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

TolTEC-ekin 1,1, 1,4 eta 2,0 mm-ko uhin-luzeretan egingo ditugun behaketa sakonagoetarako, 0,8 gradu karratuko (4 ilargi bete) eremurik sakonenak 28.000 galaxia inguru izango dituela aurreikusten dugu 30.000 milioi argi-urteko distantziara arte.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\"Simulaci\u00f3n
TolTEC-ek 1,1 mm-tan ikusitako zeruaren behaketa baten simulazioa, 0,3 gradu karratuko eremuan, ilargi bat eta erdiko proiekzioari dagokiona. Simulazio honetan efektu atmosferikoak eta instrumentalak kontuan hartzen dira. Puntu distiratsuak TolTEC-ekin atzeman daitezkeen Nava-Moreno eta kolaboratzaileen katalogoko galaxiei dagozkie. Kreditua: Daniela Espitiaren master-tesia, INAOE 2023.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Simulazioari esker, irudian bata bestearen gainean agertzen diren galaxiak egongo direla ondorioztatzen dugu eta haien distira gehiegi balioesten gaituen efektu hori nola zuzendu. Batzuetan, detektatutako distiraren % 90 galaxia bati egotzi diezaiokegu, benetan horietako asko elkarrekin daudenean.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\"Igual
Haurrak bola baten inguruan bezala, galaxiak masa-zentro handien inguruan bildu daitezke. Argazki-kredituak Freepik Company.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Araceli Nava Moreno INAOEko ikasleak burutzen du artikulua. E. Peralta, INAOEko ikasleak, A. Monta\u00f1a, A. Rodr\u00edguez-Puebla, V. \u00c1vila-Reese eta nik, INAOE eta IA-UNAM-eko ikerlariek ere sinatzen dugu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

31\/05\/2024-an argitaratu nuen Twitter\/Xko astronomiako hariaren kopia zabaldua: Zenbat galaxia daude? Zenbat detektatzen ditugu ordu gutxiko irudi integratu batean? Zein distira, distantzia, masa izango dute? Zenbat izar jaioko dira haietan? Artikulu tekniko honek horren berri ematen dizu https:\/\/arxiv.org\/abs\/2403.15650 \u00a0eta behean publiko orokorrarentzako azalpena. Ordenagailu batean galaxien masa denboran zehar nola aldatzen den iragar dezakegu, oso […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2960,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[52,40,42,48],"tags":[214,239,232],"class_list":{"0":"post-2963","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-argitalpenak","8":"category-astronomia-eu","9":"category-dibulgazioa","10":"category-ikerketa","11":"tag-galaxies-eu","12":"tag-toltec","13":"tag-universo-eu","14":"czr-hentry"},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2963"}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2963"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2963\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2960"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2963"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2963"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.itziararetxaga.net\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2963"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}